اينهاست ؟ لابشرط قسمى كلى طبيعى است يا لابشرط مقسمى ؟ اين هم بحثى است كه از خواجه شروع شده است . حاجى مىگويد : لابشرط مقسمى كلى طبيعى است نه لابشرط قسمى و اين اشتباه است كه گاهى گفته مىشود كه مثلًا انسانِ مطلق كلى طبيعى است ؛ نه ، انسان كلى طبيعى است اعم از اينكه مطلق باشد يا نباشد ؛ يعنى همان طبيعت من حيث هى . چون اين بحث در علم اصول هم مطرح شده است ، روى اين قضيه ، هم فلاسفه نظر داده‌اند و هم اصوليين . علماى اصول بالأخص بعد از آخوند خراسانى از حدود هشتاد سال پيش به اين طرف اين بحث را مطرح كرده‌اند . از علماى متأخر بعضى كه مذاق فلسفى دارند مثل مرحوم آقا شيخ محمد حسين اصفهانى و بعضى از روى قوّتى كه از علم اصول كسب كرده‌اند راجع به اعتبار ماهيت نظرهايى داده‌اند كه با نظر حاجى موافق نيست . خود فلاسفهء متأخر هم با حاجى وحدت نظر ندارند . البته در اسفار ، مرحوم آخوند زياد هم روى اين مبحث كار نكرده است . تا اندازه‌اى حرف مرحوم آخوند با حرف حاجى منطبق است . از حرف آخوند چنين برمىآيد كه فرق ميان لابشرط قسمى و لابشرط مقسمى در همين است كه لابشرط مقسمى مطلق و لا به شرط است حتى از قيد لابشرطيت ، ولى لابشرط قسمى مقيد به لابشرطيت است « 1 » . در ميان متأخرين از فلاسفه مرحوم آقاعلى مدرس زنوزى كه حكيم خيلى زبردستى است و در فلسفهء صدرايى از آن افراد كم نظيرى است كه در طول اين سيصد سال پيدا شده‌اند « 2 » و خيلى مرد محقق و واردى است و در فلسفهء صدرا خوب وارد است ، در اينجا نظريه‌اى خاص به خود دارد يعنى نظريهء حاجى و آخوند را قبول ندارد . مرحوم آقا شيخ محمدحسين اصفهانى كه از علما و فقهاى بزرگ و ضمناً فيلسوف هم بوده و واقعاً هم فرد فوق العاده‌اى بوده است ، چون شاگرد شاگردهاى آقا على مدرس بوده و به ايشان هم خيلى اعتقاد دارد و در كتابهايش خيلى از .

--> ( 1 ) . - اينكه فرموديد حرف آخوند تا اندازه‌اى با حرف حاجى منطبق است در كدام قسمت است ؟ . استاد : در هر دو قسمت است ، هم در مورد كلى طبيعى و هم اعتبارات ماهيت . ( 2 ) . شايد در عهد قاجاريه ملاعلى نورى كه در اصفهان بوده و استاد استادش مىباشد و شايد يكى دو نفر ديگر در حد آقا على مطرح باشد و خيال نمىكنم كسى ديگر در اين حد باشد .